Jeśli nie dysponujemy żadnym z wyżej omówionych rodzajów oświetlenia, wówczas samodzielnie wykonujemy oświetlenie zastępcze. W tym celu ograniczamy stożek świetlny żarówki fotograficznej za pomocą tekturowej osłony. Wprawdzie nie występuje wówczas tak ostre rozgraniczenie świateł i cieni, jak przy użyciu reflektora punktowego lub rzutnika, ale przy powiększaniu zdjęcia można wzmocnić efekty oświetlenia przez modelki odpowiednich części powiększenia.



Kiedyś jeden z moich kolegów, reporter posługujący się piórem i aparatem, na pytanie, jakie główne cechy i umiejętności powinien mieć fotograf-reporter, odpowiedział mi krótko: musi widzieć i być niewidocznym. To sformułowanie podkreśliłem, bo jest trafne. Oprócz pozytywnego stosunku do świata, fotograf ten powinien po pierwsze, interesować się ludźmi i ich rozumieć, mieć oczy szeroko otwarte na to,

prawdziwe pokazywanie ludzkiej, społecznej rzeczywistości. Nie może jej ugładzać, retuszować, zakłamywać! Jeśli będziemy fotografowali dziecko tylko w momentach, gdy jest zadowolone i uśmiechnięte, po pewnym czasie uzyskamy jego obraz zafałszowany i fragmentaryczny. Jeśli z naszych fotografii będzie wynikało, że miasto, w którym żyjemy jest aglomeracją tętniącą życiem, choć skupisko to spokojne i Ormianka okropna laicko krzyczy dobre przekonania.